La mano invisible del mercado

En los últimos años, muchos ciudadanos europeos estamos observando con preocupación el abandono de objetivos cognoscitivos y pedagógicos en la legislación educativa y la adopción de una nueva orientación hacia propuestas que hablan de competencias, habilidades y destrezas ligadas a la empleabilidad, es decir, a la adaptación óptima del futuro trabajador a las exigencias de los empleadores.
Las competencias recogidas en el decreto del currículo de Educación Primaria, entre ellas, la competencia en comunicación lingüística, no deben convertirse en una obsesión por la adecuación al empleo. Ante todo, nos recuerda el lingüista Moreno Cabrera, conviene ser conscientes que las lenguas elegidas como lenguas preferentes son aquellas asociadas a los países más poderosos: “La ideología oligoglósica, como fiel heredera de la monolingüista, intentará justificar y alentará el retroceso en unos casos y la desaparición en otros de todas aquellas lenguas que no estén dentro del pequeño y exclusivo grupo de la business class de los idiomas privilegiados”.
Por otra parte, si echamos un vistazo a las competencias básicas propuestas por la Unión Europea que se identifican en el decreto de Educación Primaria de la Comunidad Autónoma de Galicia (Decreto 130/2007) y nos detenemos sobre todo en la octava: “Autonomía e iniciativa personal”, quizás nos suenen los términos que en él se emplean a los anuncios de ofertas de empleo de las páginas de la prensa de negocios…
¿Planificar y llevar a cabo proyectos? ¿Tener una visión estratégica de los retos y oportunidades? ¿Liderazgo de proyectos? ¿Asunción de riesgos? ¿Estamos hablando de niños de 6 a 12 años… o de las competencias y habilidades que se requieren en un mundo laboral competitivo y global?
Parece que educación y economía están separadas por una delgada línea fronteriza. Esto nos lleva a preguntarnos, ¿a qué intereses pueden servir el desarrollo de estas competencias en educación primaria?
La OCDE, en su informe Análisis de las Políticas de Educación (1998), dice: “Es más importante fijar objetivos de formación de carácter general que aprender asignaturas concretas. En el mundo del trabajo existe todo un abanico de competencias básicas -cualidades relacionales, aptitudes lingüísticas, creatividad, capacidad de trabajar en equipo y de resolver los problemas, buen conocimiento de tecnologías nuevas- que hoy es imprescindible poseer para obtener un empleo y adaptarse rápidamente a la evolución de las exigencias de la vida profesional”.
¿Se contribuye desde el currículo de educación primaria a fomentar centros educativos proveedores de capital humano para las empresas?
La Ley Orgánica de Educación (LOE) está influenciada, y así se reconoce en su preámbulo, por “inquietudes” de los Estados miembros de la OCDE y de la Unión Europea, y de su visión de cómo debe responder el sistema educativo a los “retos” que consideran prioritarios, entre ellos, la pretensión de convertirse en la próxima década en la economía basada en el conocimiento más competitiva y dinámica.
Por ello nos preguntamos: ¿Son exigencias de índole económica de lo que estamos hablando al incluir estas competencias básicas en el currículo de Educación Primaria?
Nico Hirtt, en el artículo “L´approche par compétences: une mystification pédagogique” publicado en L´école démocratique (septiembre de 2009), nos dice: “Actualmente, según la Comisión Europea, 75 millones de trabajadores europeos (un 32%) no poseen estas competencias básicas. En consecuencia, quedan al margen del mercado de trabajo y no participan en la rotación rápida de mano de obra. Si mañana la cantera de la cual se pudiesen extraer los “trabajadores no cualificados pero competentes” aumentase a 75 millones de unidades, imaginad las presiones que los empleadores podrían ejercer sobre los salarios y las condiciones de trabajo…”
La educación debe servir al desarrollo integral de las personas, a su inclusión social y a su futura inserción laboral. Lo que es muy distinto que educar para la empleabilidad, la competitividad y la productividad. Algo muy diferente a los objetivos que persigue el mercado de las competencias.
Y por encima de todo, la educación debe ser emancipadora y formar personas con espíritu crítico y comprometidas en la acción transformadora de la sociedad.
Enero 16th, 2010 at 17:30
Tout d’abord María et Xela, très bien joué !
Me ha gustado vuestro comentario. Sin duda, un texto personal que deja muchos interrogantes abiertos para nuestra reflexión individual. En este sentido, creo que la base de todo reside en esa mano invisible a la que aludís de manera verdaderamente acertada en el título. Se toma como punto de inflexión esta autoregulación de la educación. Sin embargo, en la actualidad, el sistema educativo actúa como empresa en la medida en que se erije como un mercado económico.
Ahora bien, al igual que el capitalismo estigmatizado por aquella bolsa de gente invadida por sus propios egoísmos e intereses, nuestro sistema educativo no nos brinda a priori la oportunidad de crear una sociedad libre que sí apueste por ese “laisser faire, laisser passer” cuya mano invisible logre perpetrar un cambio múltiple. Así, estaríamos apelando a una metamorfosis que permita regular todos los sistemas educativos y que sepa superponer la verdadera autonomía personal al fantasma dictatorial y económico que se nos impone con el fin de hacerle frente y librarnos de las diferentes cortinas de humo que simplemente perjudican el bienestar educativo. Con todo, esto se fraguaría mediante la estandarización de unas competencias que logren concitar todos aquellos elementos que velen por nuestros derechos civiles en tanto que ciudadanos que se arriesgan y hacen una apuesta firme por una formación libre que escapa de competencias, habilidades y patrañas que obedecen a razonamientos sectarios, privados y mercantilistas.
Enero 16th, 2010 at 19:53
Muy buena entrada. Mirad, sin una capacidad formativa “dialógica” en las universidades, cuya ausencia padecemos, no cabe esperar otras cosas que la educación no universitaria se convierta en un mercado más. De hecho me sobra conocer a gente que está deseando instalarse en él cuanto antes para obtener su beneficio de la rentabilidad en el esfuerzo que le supuso su paso por la universidad, las oposiciones etc. Lamentable.
Peor es la noticia de que una determinada Asociación de profesores se ofrece con sus servicios a cubrir el “hueco” del mercado que levanta las expectativas del trilingüismo via English del Sr Feijoo. Eso sí es política de mercado.
Enero 17th, 2010 at 12:36
El quid del asunto de las competencias y otras propuestas en esa línea está en que los lobbies empresariales (por ejemplo ERT European Round Table of Industrialists) ejercen presión a través de sus informes y se infiltran en las Comisiones de Educación de la U.E. consiguiendo, finalmente, influir en que las decisiones de los gobiernos sean favorables a sus intereses .
Los industriales del lobby ERT dejan “recomendaciones” como estas en sus informes : « La responsabilidad de la formación debe, en definitiva, ser asumida por la industria […] El mundo de la educación parece que no percibir bien el perfil de colaboradores necesarios para la industria. […] La educación debe ser considerada como un servicio rendido […] al mundo económico. […] Los gobiernos nacionales deberían considerar la educación como un proceso que se extienda a lo largo de toda la vida […] La educación apunta a aprender, no a recibir una enseñanza. […] No tenemos tiempo que perder” (Una educación europea, hacia una sociedad que aprende, Informe de la Mesa Redonda de los Industriales Europeos, ERT, marzo de 1995)
Por otra parte, tienes razón Vicente, la capacidad formativa “dialógica” en la Universidad está practicamente ausente. Lo más habitual es que el docente se relacione con el alumno desde su tarima, desde una posición de desigualdad, de superior a inferior, con todo lo que esto implica. Esta práctica también “prepara” al alumno para su relación profesional: debe amoldarse, ser flexible, no rebelarse. Es el sujeto-objeto.
El diálogo como encuentro pedagógico, como ya nos decía Paulo Freire, sólo puede darse en el espacio de una relación de igualdad en la que ambos, profesor y alumno, aprenden. Puede que citar a Freire no sea muy original, pero sigue siendo verdadero y actual lo que él pensaba.
Enero 17th, 2010 at 14:06
Todos hemos escuchado en mil charlas de formación del profesorado sobre la LOE relacionar las competencias clave en educación con el Informe DeSeCo: Definition and Selection of Competencies.
A nadie se le escapa que su encargo es de la OCDE. Con esto debería ser suficiente para creer que Pilar, Vicente y María tienen toda la razón. Pero, por si hay dudas, yo contribuyo con algo más que me acabo de sacar de un texto sobre DeSeCo:
“To date, the major impetus in OECD countries for efforts in the area of key competencies has come from the business sector and from employers. From a purely economic viewpoint, competencies of individuals are seen as important because they contribute to…”
Enero 17th, 2010 at 18:54
Hay muy distintos puntos de vista. Yo he asistido a varios cursos de formación sobre competencias y os dejo un texto tomado de uno que me resultó de alto interés:
“Para poder contribuir al desarrollo de las competencias de nuestros estudiante no vale simplemente “escuchar” a un ponente más, tenemos que actuar: leer, reflexionar, dialogar, intervenir, innovar. Capacitarnos para trabajar las competencias básicas supone tomar conciencia de nuestra capacidad para actuar eficazmente en beneficio de nuestros estudiantes y para ello nuestra propuesta apunta directamente a los ejes de la organización de la escuela: Proyecto Educativo de Centro, Programación General Anual y Programaciones de Aula.
Y ahora, con la llegada de la Escuela 2.0, nuestro centro de interés no cambia ni debe cambiar. Las competencias básicas son el espacio de crecimiento donde se deben desarrollar todas las demás experiencias educativas: digitalización, interculturalidad, coeducación, ecologismo, etc. Nuestro objetivo es el desarrollo integral de nuestros estudiantes, de todos y cada uno de ellos.”
Enero 18th, 2010 at 3:20
Por qué la educación en los distintos países (tambien en la UE), es tannnnn diferente? quieremos normalizar el sistema o no? pero sin embargo, puede también ser útil para tomar ventaja de estas mejores prácticas de aprendizaje de un pais? pero la sistema de que pais es la mejor??
Para mi lo que es lo más importante son las idiomas!
Con habilidades de lenguaje, podemos comprender mucho más - aprender de los demás!
Enero 19th, 2010 at 0:22
Contesto a Magda, que ya veo que es de otro país y otra lengua: el país con el mejor sistema es que el consigue ciudadanos adultos, no escolares, que son capaces de usar varias lenguas y cambiar de unas a otras en función de sus interlocutores y contextos. Esto lo aprendí ya tarde en la vida y también de alguien al que conocéis bien
Enero 19th, 2010 at 15:36
Este tema é realmente moi interesante, e fainos reflexionar sobre moitos aspectos do mundo da educación, e non só da educación. ¿Qué me decides das grandes multinacionais farmaceúticas, da fabricación de armas, ou das guerras que enmascaran pouco máis que intereses económicos?
Este artigo, supoño que a todos, encóllenos un pouco o estómago, ao poñernos frente a unha realidade que todos sabemos que é así, e que tampouco é de agora.
Frente á presión dos imperios económicos podemos facer moitas cousas, individual e colectivamente. Eu prefiro ser positiva para avanzar e non rendirme. A educación non pode perder os seus obxectivos fundamentais; educar para a paz e a liberdade; e para que unha persoa poda actuar en liberdade necesita desenvolver, especialmente agora na sociedade dos medios de do coñecemento, unha actitude crítica para poder valorar dende o seu propio criterio e evitar a domesticación. A verdade é que estamos bombardeados de informacións interesadas creadas polos mercados, que son tan efectivas que acaban sendo algo de sentido común. En educación precisamos o desenvolvimento das competencias edecuadas, sempre acompañadas do desenvolvemento da actitude reflexiva e crítica necesarias para sobrevivir hoxe; non morreremos de fame, pero podemos morrer convertíndonos só naquela peza do engranaxe que fai e pensa o adecuado para os grandes mercados.
Enero 19th, 2010 at 19:21
Un tema moi complexo…sí señor!! Hoxe en día o que move ao mundo é a economía, o facer cartiños baratos a costa do esforzo e a produtividade de todas as persoas traballadoras. Nunha sociedade capitalista como é a nosa, intentarase facer que absolutamente todo o existente na sociedade se vincule economicamente. Recordo como no primeiro ano de Maxisterio, na materia de Jorge “Socioloxía da Educación”, este mestre tentou facernos ver, baseándose nas súas convincións ideolóxicas, como todos os enclaves sociais actuais estaban dirixidos a un fin común: puramente económico. Así aínda lembro como puxo de exemplo as vodas celebradas nas Igrexas que acaban custando un pastón por moito que os que se vaian casar tenten gastar o menos posible: as persoas implicadas na elaboración da voda acaban metendo todo polos ollos e as persoas picando. Desde logo, este exemplo provocou o riso e os comentarios dos asistentes á clase aquel día…porén e min fíxome pensar bastante…e é que no fondo, aínda que Jorge puidese esaxerar moito nalgúns dos exemplos que usaba nas súas clases, no fondo tiña certa razón. Penso que actualmente todo se pode reducir á economía….o que conleva a que a educación tamén sexa un escalafón máis na que se fixe e centre o mundo da economía. Iso tradúcese ademais na linguaxe propia empregada nas novas leis educativas e nos novos currículos. De feito, penso que foi nun texto que nos mandou Vez (non me lembro ben) lrecordo que había unha frase na que se reforzaba a idea da necesidade dos nosos alumnos de aprender e manexar correctamente o inglés como lingua dominante no mundo da economía. Parece ser que nas novas leis e nos novos pactos lingüñisticos a aprendizaxe de linguas só se fai tendo en conta a vida económica dun país ou do mundo enteiro. Sinceramente, reducir cada novo coñecemento a cifras ou beneficios económicos paréceme tristísimo…no fondo lémbrame a época dos “señores” e dos “escravos”. Acabaremos todos os traballadores como en pleno século XIX?? Explotados?? Amedrentados polos”novos ricos”?? Pisoteándonos os uns aos outros para poder sobrevivir?? Non é o actual mercado en realidade un sistema máis de escravitude?? Os españois son os que máis traballan da UE, unha das comunidades que menos salarios perciben e das que menos beneficios se obteñen. As empresas néganse a reducir as xornadas laborais, a pesares de que elas mesmas saben que por traballar un maior número de horas non vai significar unha maior produtividade (senón do revés).
A educación (tanto a básica como a superior) polo tanto está a converterse aos poucos nun sistema do que tirar novos traballadores a prezo de infarto. Penso que é o resultado da grande importancia que ten hoxe en día a economía e da intromisión desta en todos os aspectos da nosa vida. Bo exemplo disto está hoxe en día no novo plan Boloña que se está a aplicar en toda europa,traducido en España (pola realidade que coñezo) nun auténtico sistema económico e produtivo…onde a maior parte dos estudantes pasarán a ser “lixo” (por así dicilo) ao non poder realizar os posgraos (todos sabemos como funcionan as becas…na maioría dos casos moi inxustamente) e que acabarán realizando os peores traballos por un salario mísero…xa que por desgraza, daránselle moitísimas máis prerrogativas ás empresas e as súas actuacións. Ademais, o que realmente me provoca grandísima pena e indignación é o expolio que sufrirá (e que xa está comezando a sufrir) unha boa parte do saber humano que dominou durante séculos: as humanidades. Carreiras como Filoloxías, Historia, Música, Lingüistica etc transfórmanse en redutos, ridiculizadas e apreixadas por un novo sistema que lle dá só importancia ás cousas polos seus beneficios económicos: non esquezamos a redución e limitación de áreas de estudo en todas estas carreiras, dando a sensación de que estas non serven para nada…
Dávos pena o panorama? A verdade é que a min, en certa maneira non…porque hoxe en día a diferenza de antes, os seres humanos perderon moito a dignidade e xa non loitan tanto polos seus dereitos como facían hai tan só un século e pico atrás. Serán períodos? Momentos de relaxación dos que despois terán que erguerse para voltar protestar e berrar polo que é seu??
Veremos logo!
Enero 21st, 2010 at 13:46
Esta interesante entrada, felicito desde aquí a mis compañeras, aborda un tema de especial relevancia para todo aquel relacionado con la docencia, cómo la sociedad de mercado que nos ha tocado vivir promovida por intereses económicos está afectando al sistema educativo, y cómo las consecuencias para la educación sometida a una sociedad regulada por las fuerzas de este mercado deben ser tenidas en cuenta.
Es verdad que si se considera la escuela como una empresa que debe mostrar su eficiencia, eficacia y “calidad” todo se acaba convirtiendo en mercancía y el respeto a todos los derechos humanos se ve de alguna forma relegado a un segundo plano. Existe entonces el peligro de que se considere la educación como una inversión y el desarrollo integral de la persona ya no es el objetivo principal. Las empresas se preocupan sólo por la rentabilidad que ofrecen sus trabajadores y la capacidad crítica y la moral de estos carece ya de importancia. Hay tanta gente trabajando para multinacionales en las que no son más que un número, una máquina para hacer dinero y su valor como personas creadoras y críticas está totalmente infravalorado (a mí me ha pasado), y lo preocupante es que cada vez más gente “sueña” con conseguir este tipo de empleo, y otras muchas no hay otra salida.
La competitividad impera así sobre la solidaridad y el trabajo cooperativo da paso al individual, uno tiene que tener sus valores bien asentados para no dejarse llevar por las exigencias de este mercado. Los que tienen la suerte de dedicarse a una profesión relacionada con la educación en la cual el factor humano debería primar siempre sobre el económico aún pueden marcar una diferencia.
Enero 21st, 2010 at 21:39
Triste realidad. Muy buena la entrada y unos comentarios estupendos que envidia me dan. Saludos. Seguiré por aqui más a menudo
Enero 22nd, 2010 at 3:40
Creo que eveidentemente, las competencias que aparecen dentro del currículo de primaria, están buscando el desarrollo de habilidades que los empresarios buscan en sus empleados, pero también creo que las relaciones que establecen las empresas con sus clientes, son similares a las relaciones que buscamos en la vida real con nuestros conocidos, ya que un empresario busca el objetivo de ampliar el mercado, pero para ello necesita utilizar una lengua que le permita comunicarse y adaptarse a los clientes para progresar en su negocio, nosotros en la vida real nos comunicamos con nuestros semejantes con diferentes propósitos, pero para ello, como los empresarios pretendemos comunicarnos en su lengua para hacer la comunicación más sencilla. Dentro de la vida real nosotros debemos buscar la autonomía, tenemos que asumir riesgos, tenemos que saber adaptarnos a las diferentes situaciones, tenemos que mostrarnos dinámicos en las situaciones comunicativas, necesitamos personas motivadas en el aprendizaje de las lenguas, … de la misma manera que lo hacen las empresas. Por otro lado pienso que formarse para la vida al mismo tiempo que para el mundo laboral, no es algo tan malo, dado que todos esperamos estar inmersos en un mundo que nos permita vivir a partir de un sueldo.
Por otra parte, debo señalar que dentro del currículo aparecen reflejadas otras ideas como el respeto hacia otras culturas, el desarrollo integral de los alumnos o la capacidad de establecer relaciones con otras personas en una situación de igualdad, lo que supone inculcar un respeto hacia las otras culturas y un interés en los alumnos, además se incide en el desarrollo de la capacidad crítica de los alumnos lo cual implica que los profesores deben ser capaces de dotar a los alumnos de instrumentos de análisis que les permitan conocer las situaciones a las que se enfrentan.
Lo que si que no puedo respetar es que el mundo comercial favorezca el apogeo de determinadas lenguas y el abandono de otras, ya que entraría en conflicto con el principio de respeto a las diferentes culturas.
Enero 22nd, 2010 at 16:54
Estoy de acuerdo en muchos de los comentarios que se hacen, creo que sí ejercen presión los lobbies empresariales, pero los educadores y ciudadanos en particular todos tenemos que poner de nuestra parte para que eso no suceda, este artículo es buena prueba de ello, de que no nos conformamos, no se debe educar para la empleabilidad la educación tiene que servir para el desarrollo integral del ser humano, a su inclusión social y a su futura inserción laboral y no sólo crear mejores y más eficientes trabajadores competitivos y altamente productivos, casi diría que alineados sin poder de decisión y sometidos a la patronal.
Debemos enseñar a los jóvenes a tener actitudes reflexivas y criticas
Enero 22nd, 2010 at 21:25
“La matriz es el sistema, Neo. Y ese sistema es nuestro enemigo. Pero cuando estás dentro y echas un vistazo a tu alrededor, ¿qué ves? Empresarios, profesores, abogados, carpinteros…Justo las personas cuyas mentes queremos salvar. Pero hasta que lo consigamos, siguen formando parte del sistema y por eso son el enemigo. Tienes que entender que la mayor parte de esta gente no está preparada para que la desenchufemos. Y muchos de ellos están tan acostumbrados, son tan patéticamente dependientes del sistema, que lucharán por defenderlo”. MATRIX
Enero 23rd, 2010 at 0:05
El paralelismo que se establece entre las competencias en el ámbito de la educación y el laboral lleva implícito una tangente representada por el ser humano y la disyuntiva que surge si queremos formarlo para la vida o para el trabajo. Ante esta postura me niego a aceptar que los temores ante un futuro competitivo nos obliguen a deshumanizar al hombre desde su más tierna infancia.
Enero 28th, 2010 at 19:59
La educación nos prepara para la supervivencia… por lo tanto, con la educación se comercializa al igual que se comercializa con la vida de los seres humanos… y sólo con la finalidad de obtener un beneficio, y ¡cuánto más mejor!, sin importar a quién se utilice o caiga quién caiga.
“Para sobrevivir en esta jungla animal que es la sociedad… muchas veces hay que ser hipócrita”, nos comentaba ayer un experimentado profesor en la facultad de Magisterio, al cual le doy toda la razón, sin duda. Por eso al final las personas no somos nada más que instrumentos en manos de otros intereses mayores; nuestra autenticidad no tiene ningún valor porque se convierte en un obstáculo para nuestro progreso social,… triste realidad, ¡muy triste si lo pensamos!… Ojalá algún día nos podamos quitar las máscaras,… y aquello que sentimos no tengamos que esconderlo, que nuestras ideas y creencias no tengan que ocultarse por no ser bien recibidas; que se eduque en valores y en tolerancia… y que esa tolerancia y esos valores tengan presencia en nuestros actos; que no seamos un reflejo de lo que la sociedad busca… sino de aquello en lo que creemos y lo que realmente somos. Que nuestras acciones no sean más que el reflejo de nuestro pensamiento… porque donde revelamos realmente lo que pensamos es en lo que hacemos, no en lo que decimos.
Febrero 5th, 2010 at 19:52
Magnífico post y nada nuevo que aportar a lo ya comentado…, excepto que nosotros también tenemos un papel fundamental en el desarrollo de una conciencia crítica y podemos decidir si queremos seguirle el juego al mercado en mayor o menor medida o preferimos optar por un éxito mas personal en el sentido de auto-realización, y no tan social o relacionado con lo que se espera de nosotros desde todos esos factores externos.
Marzo 11th, 2010 at 4:33
Hola amigos del liderazgo, soy Roberto, su sitio está excelente y por otro lado este artículo que han publicado me agrada verdaderamente mucho. Este complejo tema, debo confesarles, es muy disputado puesto que hay tantas diversas opiniones como personas distintas existen en nuestro mundo. ¿Cual es el mejor estilo de gerencia? Yo verdaderamente no lo se. Sí se que me agradna los escritos de Warren Bennis y los de Daniel Goleman, pero no se manifestar cual es mejor entre todos. Me agradaría mucho conocer sus ideas al respecto de todos ustedes. Pronto nos veremos.