Las lenguas, como todo ser vivo, corren peligro de morir

Forma parte de la naturaleza de todo ser vivo el llegar a la muerte, desintegrándose su materia orgánica en el entorno. ¿Es este el caso también de la naturaleza de las lenguas? El pasado día 12 de diciembre, Manuel Rivas ingresó en la RAG (Real Academia Galega) con un discurso multitudinario, del cual recogemos la frase que encabeza nuestra entrada.
En la actualidad existen alrededor de 6000 lenguas, todas en constante evolución y cambio, y algunas de ellas condenadas a la extinción. No podemos evitar que un ser vivo desaparezca, ¿tienen las lenguas el mismo destino? Esto lleva a plantearnos porqué desaparecen las lenguas. El latín, por ejemplo, es una lengua muerta de la que han derivado todas las lenguas románicas. Otras lenguas desaparecen sin dejar rastro, cuando el último hablante muere con ellas.
En el caso europeo, la supervivencia de las lenguas minoritarias está respaldada por el apoyo institucional como podemos ver en este documento, donde vemos que la política europea sigue una línea clara de apoyo a las lenguas minoritarias como parte de la política de consenso para conformar una Europa unida en la diversidad. Como sabemos, el documento fue aprobado en 1992; pero a pesar de ello, la mayoría de los gobiernos siguen, a día de hoy, haciendo caso omiso de su contenido.
Manuel Rivas menciona en su discurso que el gallego corre el riesgo de convertirse en un “parque temático”; esta afirmación la interpretamos como la posibilidad de que se pueda convertir en un souvenir cultural: como una postal, una muñeca folclórica o una gaita en miniatura.
Una vez más no todas las lenguas tienen el mismo estatus. Las lenguas se mantienen vivas solamente porque la gente las habla. Es tanto una responsabilidad individual, social como institucional la valoración y preservación de las lenguas. Desafortunadamente el futuro de las lenguas depende demasiado de los gobiernos. En el caso del gallego, se proclaman y derogan leyes como si de un mecano se tratase; en el ámbito educativo, cada gobierno parece tener la necesidad de implantar una nueva ley. ¿Es aceptable que el gobierno actual en Galicia delegue su responsabilidad educativa del gallego en la poca informada opinión de los padres?
Si el gallego deja de estar presente en las aulas, ¿lo veremos convertido en un souvenir? ¿Sería este el principio de una muerte anunciada?
Diciembre 19th, 2009 at 17:22
No sé si el gallego desaparecería si dejase de “estar presente en las aulas”, pues no es un idioma aprendido en la escuela. Es parte propia de mucha gente que ya lo “trae de casa” (en mi caso no, pero en el de la mayoria de mis amigos sí). No obstante, tenemos el ejemplo actual de la población inmigrante que seguramente no lo trae desde sus hogares, por lo que se hace necesario para algunos “chavales” en la escuela el aprender esta lengua. Asimismo, como aspecto de la “competencia sociocultural”, resulta interesante el acercamiento de cuantos más idiomas mejor (véase el gallego [al que se hace referencia aquí], el castellano, el inglés, el francés, etc. para que se produzca un acercamiento a la “respectiva” cultura).
Sin embargo, parece que exista una “polémica” (en su sentido clásico de “polemiós” o “batalla”) en cuanto al gallego y al castellano en la Educación obligatoria (esto es “Política pura y dura).
Diciembre 20th, 2009 at 20:18
Y tanto que es política Guillermo…; para lo bueno y para lo malo, pues de los gobiernos depende establecer las políticas lingüísticas a seguir en un país, tanto educativas como generales.
El problema aquí está donde siempre, en los clichés, en los prejuicios ideológicos por los que se guían la gente a la hora de considerar la relevancia de unas lenguas u otras, lo cual suele colocar a las minoritarias en desventaja (ya sea ésta la estándar nacional -castellano- o las nacionales oficiales de otras regiones -catalán, galego…-), a pesar de que sirvan como sentimiento identitario para numerosos grupos de personas.
Desgraciadamente esto no se limita a problemas internos, sino que muchas lenguas (y por lo tanto culturas) patrimoniales de minorías inmigrantes se ven condenadas a diluirse en dos otres generaciones, por, como apuntaban nuestras compañeras, su falta de uso y el escaso apoyo institucional para la integración en ese espacio democrático pluricultural que defiende el Consejo de Europa.
En cuanto a las preguntas formuladas, a mi parecer los gobiernos deberían mantenerse al margen de ideologías o modas sociales que suelen ser pasajeras y reflexionar más a fondo sobre las políticas que más benefician al país a largo plazo.
pero ya sabemos… un voto es un voto.
Diciembre 21st, 2009 at 18:42
O idioma é política. Mais hai que establecer unha clara diferenza. O idioma é motivo político e sempre o será xa que se fan leis para el, para a súa regulación e presenza: educación, admón, economía, xustiza etcd…outra cousa moi diferente e que está a ocorrer en Galicia nestes momentos é convertir o idioma en elemento partidario como ben fai o actual goberno que preside o noso país,nación, rexión, terra ou como querades chamalo. Cando un idioma se converte desde o goberno en elemento de partidarismo e de confrontaciòn coa oposición e sociedade xorde o chamado conflito lingüístico que ningún ben fai neste caso a lingua máis desprestixiada que é como todos sabemos, ou polo menos debemos saber, o galego. No pasado simposio de Ecolingua celebrado o 17,18 e 19 de decembro e ao que acudín falaron e tocaron moi claramente este tema. Un idioma pode morrer por causa de moitas circunstancias: polo dominio imperturbable doutra cultura ou doutra lingua, polos ataques sistemáticos que sufra, pola vontade da sociedade que a ten para protexela e falala (no caso de Galicia, demasiada pouca), pola presión económica, por desgrazas, guerras, conflitos que mingüen unha poboación determinada, por motivos políticos…a verdade son moitas as causas, estudadas por certo ata a saciedade. Do galego como “lingua morta dun futuro” escribíronse moitos artigosl, libros, opinións etc…correron como ben se di “ríos de tinta”. O galego morto nun futuro? Quen sabe, pode ser que si, ou pode ser que non…iso depende da poboación. O máis probable é que o galego se acabe por vonverter máis ben nun híbrido: nin galego, nin castelán….é dicir, nunha substancia de menor prestixio que un crioulo…mais isto depende da conciencia e vontade dos seus falantes en protexer a súa lingua…algo bastante improbable na maioría da poboación galega. Deste tema hai milleiros de artigos escritos por lingüistas prestixiosos.
Desde o meu ponto de vista, penso que no ámbito educativo habería que facer un pacto nacional para evitar que a lingua sexa tema que tocar na educación e na sociedade. Un pacto que estableza uns máximos de uso da lingua desprestixiada socialmente nunha comunidade…desprestixio que si pode provocar a desparición de calquera lingua. Esa é a miña opinión.
No caso do galego, é esa falta extrema de vontade a que se ve no actual goberno, que desde o meu ver, non cambiará de postura.
Saúdos!
Diciembre 22nd, 2009 at 21:58
É ben certo que as linguas morren cando non se usan… tamén é certo que a política lingüística da Xunta de Galicia faimos a todos tolear… que se uns aproban un Decreto, que si outros o derogan… en fin, que nunca hai consenso porque, creo eu, hai que demostrar que os nosos predecesores non fixeron un traballo tan bo coma o noso.
De todos xeitos penso que o galego non estará morto nun futuro… quero ser optimista! Pode que algunha xente pense que a nosa lingua non ten a mesma categoría que outras… pero moitos non o pensamos… e mentres exista un galego que empregue a súa lingua… esta estará viva.
Que pasedes unhas Felices Festas!
Diciembre 23rd, 2009 at 10:57
Estoy de acuerdo con Elvira: una lengua no muere si hay alguien que la hable. Con esto, no me refiero a esos curas de Burgos que hacen misa en latín pues, pocas ideas nuevas se pueden expresar ahí y, por lo tanto, escasa comunicación existe. He oído a amigos míos comentar (algunas veces, incluso he debatido “duramente” con ellos) acerca de “imponer” (o no recuerdo exactamente cómo lo decían) o de “Galiza como nación represaliada” (estas palabras me recuerdan al discurso de “Euskadi Ta Askatasuna”). Creo que esto no lleva más que a la “política negativa” y, desde luego, a la “no alianza entre civilizaciones”. En fin, que hay que intentar preservar las lenguas, pero siempre con cuidado donde pisamos o donde intentamos dejar nuestra huella…
Diciembre 24th, 2009 at 22:41
A presenza do galego é feble en tódolos ámbitos e o castelán invade pouco a pouco todos os seus redutos. O conflito lingüístico non só persiste, senon que se agudiza nos últimos tempos.
Os medios de comunicación tampouco axudan : ú-lo galego en xornais de gran tirada, agás o Día das Letras Galegas? Dos 17 xornais editados en Galiza, 15 sono en español.
Segundo a Mesa pola Normalización Lingüística estamos nunha “situación de emerxencia”, mais, “aínda que o galego está no peor momento da súa historia en uso, non se chegou ao punto de non retorno”.
Por iso é vital para o galego que se preserve na Escola, no Ensino Medio, na Universidade, e que se continúe a traballar desde tódolos frontes acotío para que non desapareza e se convirta nun souvenir cultural , nunha postal co “exconxuro da queimada” ou nun “ailalelo, ailalalo” no día do santo patrón.
E para isto hai que lle dar unha protección especial que a outra lingua co-oficial non precisa pois goza dunha saúde envexable (400 millóns de falantes no mundo).
Medidas positivas en apoio do galego, de acordo co principio de promover a igualdade plena e efectiva dos falantes de linguas minoritarias, a maioría delas en perigo.
No Atlas das Linguas en Perigo no mundo da UNESCO (2009), considerase que unha lingua está “en perigo” cando os nenos xa non a aprenden nas súas familias como lingua materna, senon que se convirten en “bilingües pasivos”, é dicir, enténdena, mais non a falan. O informe establece catro niveis “de vitalidade”: “vulnerable” (os nenos falan pero se reserva ao ámbito familiar); “en perigo” e “seriamente en perigo” (cando a utilizan as persoas de maior idade), e “en situación crítica”, xa que soamente a empregan anciáns e con escasa frecuencia.
http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=EN&pg=00206
A Fundación Barrie da Maza vén de destinar tres millóns de euros á obra de restauración do marabilloso Pórtico da Gloria, cousa que é magnífica,
http://www.elpais.com/fotogaleria/Gloria/alturas/elpgal/20091220elpepucul_2/Zes/1
pero como se dí no portal da UNESCO, o patrimonio cultural non se limita ás manifestacións materiais, como os monumentos e obxectos que se conservaron no tempo. Este concepto tamén abrangue as expresións de vida e as tradicións que incontables grupos e comunidades de todo o mundo herdaron dos seus antergos e transmiten aos seus descendentes, na maioría dos casos por vía oral.
Estou de acordo co comentario das compañeiras de que a valoración e preservación das linguas é tanto unha responsabilidade individual como social e institucional.
Unha lingua-cultura morre canda o último alento, o último latexo e a última verba do derradeiro falante. Non deixemos morrer “a fala dous abós que temos mortos”, como a describía Celso Emilio Ferreiro non seu poema “Deitado fronte ao mar”.
O noso símbolo máis valioso de identidade apágase aos poucos, acendamos cada un de nós unha candea polo galego!
Diciembre 25th, 2009 at 23:21
Considero que todos y cada uno de nosotros debemos ser conscientes de nuestra realidad más inmediata y sobre todo conceder un cierto espacio al análisis y reflexión en cuanto a la importancia de que todos construyamos sociedades cohesivas e inclusivas en las que nos sintamos implicados con independecia de la lengua materna de cada cual sea minoritaria o no ya que es necesario que todos compartamos espacios vitales en los que el respeto se sitúe en la base. Así, cada uno debe asegurarse de que está formando parte de este proceso colectivo.
Dicho esto, vengo observando desde hace algún tiempo que en muchos ámbitos o bien se parte de fomentar el uso de la lengua minoritaria en la enseñanza o bien promocionarla como si de una campaña de márketing se tratara. Personalmente, creo en estas palabras ya que la educación es el pilar básico para, no tanto enseñar una lengua, sino acercar perspectivas abiertas en las que no surjan fronteras y, que por lo tanto, contribuyan en la consecución de una formación óptima. Ahora bien, cuando se habla de lenguas minoritarias siempre se expone el mismo argumento que pasa por “es que la lengua X es una lengua menosprecida y maltratada por la sociedad”. Toda lengua supone un elemento clave en la integración de manera que se debe concienciar a la sociedad sobre la importancia del multilingüismo si lo que se busca es lograr un mundo y sociedad más productivo. Creo que el gran error está creer y aupar ejercicios que conduzcan al individualismo de una lengua-cultura-territorio. Se debe lograr concitar todos aquellos elementos que propicien un mundo heterogéneo que, ante todo, preserve la identidad de todos y cada uno de sus integrantes. Con todo, es lógico y comprensible que todos cuidemos a la familia pero tenemos parientes lingüísticos en diferentes países que padecen los mismos síntomas y que, en lugar de enzarzarse en batallas territoriales, logran localizar el punto neurálgico de la afección y así tratarlo haciendo gala de su sagacidad y no necedad. El problema, desde mi punto de vista, es que no podemos intentar trabajar con este modelo si se animan ciertas actividades que desarrollan un esmerado plan de actuación que agota su tiempo, esfuerzo y recursos en poner etiquetas de culpables a unos y a otros bajo ideas separatistas tristemente maquilladas con diferentes colores. Tanto unos como otros aprovechan la coyuntura y piensan en los ciudadanos como clientes con lo cual nuestro voto contribuye desgraciadamente a un retroceso. De esta manera, se entra en un juego en el que competimos entre nosotros y nos guardamos todo cuando lo que deberíamos hacer sería jugar conjuntamente y compartir. Para mí, este tipo de comportamientos está muy lejos de sembrar positivismo y avance en una sociedad plural. No se debe segmentar si lo que se busca es aunar y converger todas las realidades plurales en una más grande y mejor que luche por trabajar conjuntamente hacia la diversidad. En este sentido, no deberían permitirse marginaciones ni sentimientos de pertenencia en los que subyazcan demonios del pasado que tomen por buenos ciertos desvíos individuales que jamás formarán parte de un proyecto común.
Debemos entender todas las lenguas como puentes culturales y jamás como barreras. Así, cuantas más lenguas circulen más facilidades tendremos a la hora de comunicarnos, conectar con otras culturas, en definitiva, pertenenecer a una sociedad más abierta, productiva e enriquecedora para todos.
Diciembre 27th, 2009 at 13:38
Creo que como ben se dí unha lingua só morrera cando no se use, por outra vanda os nosos políticos deberían facer acto de conciencia, e pensar que teñen que facer un pacto común no tocante a educación, non pode ser que cada vez que gañe un partido político os nosos estudantes e a sociedade estean ás expensas do color dos seús políticos, a educación e o noso futuro está en “xogo” como para andar a xogar… É responsabilidade dos políticos que iso non suceda.
O galego non morrera si nós temos a vontade de preservalo, por exemplo cando se tivo a vontade na época do franquismo, inda que estivo perseguido, desprestixiado, o noso idioma viviu, grazas a vontade dos falantes, unha lingua é uso, cando non se usa sí corre o risco de desaparecer, si votamos lazos de unión cos nosos irmás Potugueses e Brasileiros con millóns de falantes, teremos maís posibilidades de sobrevivir.
Diciembre 29th, 2009 at 13:37
As palabras son os elementos máis sensibles ós elementos corrosivos . Hai moita carga extralingüística de por medio que lle é atribuída á nosa tan maltratada lingua. Creo que todos erramos en maior ou menor medida de guindar a pelota a tellados alleos, pero o certo é que esta pesada esfera está sobre as nosas testas simplemente por sermos galegos, españois, europeos e en definitiva, habitantes deste planeta.
Xa non ten sentido escudarse nas nefastas políticas lingüísticas levadas a cabo por aqueles (nos guste ou non) que unha porcentaxe elevada de Galicia elixiu. O galego coma os “ríos, fontes, regatos pequenos,…”forman parte do patrimonio humán que debemos preservar, polo que argumentos como este caen polo seu propio peso: “Yo hasta que el Gobierno no reduzca las emisiones de CO2 no pienso hacer nada.”
Todos nós temos unha gran responsabilidade na evitación da tan anunciada e coñecida perda da nosa lingua. Vemos como cada vez máis verbas, aquelas mesmas coas que os nosos avós, bisavós, tíos, curmáns,… aprenderon a falar e a vivir, caen en desuso, non por evolución natural, senón pola perda incesante de falantes. Se a un pobo lle quitamos “o traballo, o pasaporte, a mesa onde come, a casa onde durme é aínda rico.Un pobo torna pobre e escravo cando lle rouban a lingua recibida dos seus pais e está perdido para sempre. Vólvese pobre e escravo cando as palabras non paren palabras e se comen entre si.”(Documental La última palabra)
http://www.youtube.com/watch?v=uQ1ACapndxc
Os docentes ou futuros docentes somos un elo importantísimo nesta tarefa pero, pola contra, falamos do desenvolvemento da competencia comunicativa intercultural sen deternos a pensar que para elo é mester traballar a capacidade necesaria “para construir interrelacións a partir da afirmación dos nosos propios referentes” (Bryram 1989). Como logralo renegando do galego?
Enero 17th, 2010 at 21:08
Creo que es cierto que las lenguas son seres vivos que dependen de otros seres vivos que son los seres humanos, en estos momentos hay muchas lenguas que se encuentran en peligro de extinción, por eso hay que establecer medidas para su protección y su dufusión en los diferentes medios de de comunicación y su uso en los diferentes ámbitos de la vida. Creo que es necesaria la protección de las lenguas, así como la difusión de su uso y se deben realizar estudios sobre la lengua.
Creo que el gallego a medida que va a pasando el tiempo, se profundiza en su estudio, se publican más libros en esta lengua, pero la verdad es que hay poca gente que lo habla, especialmente, en los núcleos úrbanos, y creo que sucede, como se afirma en el texto, que determinadas personas utilizan el gallego como un símbolo asociado a la nación gallega, aunque creo que si aprecian el gallego deberían procurar hablarlo.
El resurgimiento de los movimientos nacionalistas y de distintos organismos a favor del gallego han ayudado a que el tema vuelva a estar de actualidad, lo que se respete más pero no que lo utilicen más como medio de comunicación.